Kobito Rakugo

Źródła wskazują, że głównym wpływem na rozwój sztuki gawędziarstwa jest buddyzm, a dokładniej kazania wygłaszane przez mnichów. By nauki Buddy mogły trafić do każdego i tym samym zostać zrozumiane, mnisi często modyfikowali je w zabawne i bliskie codziennemu życiu historie. Ważną ich kolekcją jest Uji Shūi Monogatari (Zbiór opowieści zebranych z Uji) datowany na początek trzynastego wieku. Przypuszcza się również parodiowanie samych kazań przez pierwszych gawędziarzy oraz opowiadanie historii w porze nocnej podczas wojen tak, aby wojownicy nie zasnęli i do samego rana pozostawali w ciągłej gotowości.

Momentem, od którego mówi się o właściwych początkach rakugo, to publikacja kompilacji ponad tysiąca waraibanashi (zabawne historie, anegdoty) – Seisuishō z roku 1623 autorstwa Anrukuana Sakudena (1554-1642). Był on znanym mnichem buddyjskim, który swoją sławę zawdzięczał wygłaszanym przez siebie dowcipnym kazaniom. Pod koniec życia został poproszony o ich spisanie. Choć sam nie był jeszcze pierwszym hanashika, to dzięki swojemu dziełu, zainspirował innych do pisania i tworzenia zabawnych historii.

Kolejnymi dwiema osobami uważanymi za ojców rakugo są Tsuyu no Gorobē (1643-1703) oraz Yonezawa Hikohachi (z. 1714), którzy gromadzili rzeszę słuchaczy na ulicach i w świątyniach w okolicach dzisiejszej Osaki i Kyoto. Hikohachi znany był w szczególności z opowiadania karukuchi banashi, czyli w wolnym tłumaczeniu „lekkoustych” historii. W Edo (dzisiejszym Tokio) protoplastą gawędziarstwa był Shikano Buzaemon (1649-1699). Przedstawiał on zashiki shikatabanashi – zashiki to salon, ale też ogólnie odnosi się to do pokazów prywatnych, a shikata oznacza rozbudowane gesty i mimikę, które zarówno on, jak i Hikohachi wprowadzili do swoich pokazów. Wdrożenie ich zawdzięczał inspiracjom teatrem kabuki. Naśladował i parodiował aktorów przez przerysowywanie ich gestów oraz głosów. Gawędziarze zaczęli również spisywać i publikować swoje historie, aby zwiększyć zainteresowanie oraz zdobyć dodatkową widownię.

Ważnym elementem, jeśli chodzi o początki rakugo, są daidō geinin oraz tabi geinin (uliczni i wędrowni performerzy), którzy podróżowali po całej Japonii, aby swoimi misemono (dosłownie rzeczy do pokazania, np. sztuczki magiczne, uliczne teatrzyki, pokaz dziwactw) zabawiać publiczność i zarabiać tym na życie. Ludzie byli spragnieni nowych historii i rozrywki, a tacy wędrowni gawędziarze dostarczali im opowieści z całej Japonii.

W tym okresie wykształciło się również wiele różnych komicznych form przede wszystkim literackich. Bardzo popularne stały się wszelkie zabawy słowne. Były to m.in. kyōka – parodie poezji waka, kokkeibon – humorystyczna fikcja, kibyōshi – ilustrowane, satyryczne książki czy sharebon – książki stylu, dowcipu i manier w domach publicznych. Popularne stały się też zgromadzenia, podczas których spotykano się, tworzono i przedstawiano kobanashi (żarty i zabawne anegdoty), organizowano nawet konkursy.

Popularyzatorem gier słownych i literackich w Edo, był Nakamura Hidenori (1743-1822) znany też jako Utei Enba – autor licznych poezji, satyr i sztuk. W 1783 roku podczas takara awase no kai („pokaż i opowiedz”), w którym uczestnicy prezentują zabawne historie, Enba przeczytał swoje dzieło Taiheiraku no makimono (Zwój gaduły) odnosząc ogromny sukces. Występ ten tradycyjnie upamiętania się jako początek rakugo. W 1786 zorganizował on pierwsze hanashi no kai – wzięło w nim udział ponad sto osób opowiadających zabawne anegdoty i żarty. Zgromadzenia były zwoływane regularnie, najpierw co miesiąc, a następnie co rok. Wydarzenia te podzieliły ludzi na tych, którzy piszą i czytają swoje dzieła, i na tych śmiejących się z tego. W konsekwencji gawędziarze siadali wyżej niż ich publiczność i zaczęli pobierać opłaty za wystąpienia.

Ważnym hanashika był pochodzący z Osaki Sanshōtei Karaku (1777-1833). W 1798 roku jako jeden z pierwszych profesjonalistów w Edo, zareklamował gawędziarstwo w yose. Specjalizował się w otoshibanashi (historie z puentą) używając tylko jednego rekwizytu – wachlarza. Karaku nie chciał występować w yoseba – otwartych przestrzeniach, gdzie gromadzili się i przedstawiali tanią rozrywkę osoby ze społecznych nizin. Oznaczałoby to porównywanie pierwszych, profesjonalnych gawędziarzy i literatów do żebraków i wyrzutków społecznych.

Zaczęto budować teatry yose – miejsca, gdzie hanashika mogli się gromadzić i opowiadać historie. Wystawiano tam także iromono, czyli pokazy inne niż rakugo, takie jak sztuczki magiczne, kuglarstwo, muzykę, dwuosobową komedię manzai czy kamikiri – wycinanki z papieru. W przeciwieństwie do przedstawień w teatrze kabuki te w yose były bardzo tanie i stać było na nie każdego, co sprzyjało wzrostowi zainteresowania rakugo.

W okresie restauracji Meiji (1868-1912), w czasie wielkich zmian politycznych i społecznych, nowe władze miały obawy, że rakugo może być potencjalnym zagrożeniem oraz powodować nieporządek i zgorszenie. W 1869 roku wydano Edykt Kontrolny Yose, w którym m.in. zakazywano opowiadania niektórych historii, nie pozwalano chodzić kobietom na przedstawienia czy zredukowano liczbę yose w mieście. Może i nowe prawa ograniczały w pewien sposób rakugo, ale zarazem ugruntowały tym samym jego ważną pozycję kulturową. Pokazy w yose były najchętniej wybieraną rozrywką przez mieszkańców miast, dopóki około 1920 roku kino nie weszło na stałe w miejski obieg, wypierając powoli te bardziej tradycyjne formy.

Okres restauracji Meiji i wpływy z Zachodu mocno zainspirowały San’yūteia Enchō (1839-1900), a w szczególności historie zaadaptowane na japońskie realia, wzbogacające tym samym jego repertuar. Jako jeden z pierwszych hanshika posługiwał się dwoma rekwizytami – wachlarzem i tenugui, dodając swym opowieściom więcej ekspresji. Specjalizował się także w przedstawianiu ninjōbanashi – historii skupiających się na ludzkich emocjach, których moralistyczny wydźwięk wpasowywał się w ówczesne czasy.

W 1905 roku powstało Daiichiji rakugo kenkyūkai (Pierwsze Stowarzyszenie Badające Rakugo) mające za zadanie chronić jednolitość tej sztuki. Był to ważny krok dla tego teatru by stał się koten geinō, czyli sztuką klasyczną. W 1968 roku powstało Piąte Stowarzyszenie, które współpracowało z telewizją, i rakugo miało zagwarantowany w niej swój czas antenowy.

Zaczęły się także tworzyć rodziny artystyczne – mon. Dwiema, głównymi frakcjami w Tokio były San’yū i Yanagi. Rodzina Yanagi wydała w tym czasie zbiór około pięciuset historii, sprawiwszy że hanashika nie byli już zobowiązaniu, aby tworzyć nowe – mogli opierać się odtąd na już powstałych wcześniej opowieściach. I tak zaistniał podział na koten rakugo (klasyczne) i shinsaku rakugo (współczesne) tworzone po 1900 roku.

Pojawienie się radia bardzo pomogło w rozprzestrzenianiu rakugo i przyciąganiu nowej widowni. I choć słuchacze nie mogli zobaczyć ekspresji gawędziarza, to samo słuchanie historii sprawiało, że czuli się zachęceni, aby przy najbliższej okazji odwiedzić yose i przeżyć wszystko na żywo.

Wraz z rozwojem telewizji, szczególnie w latach sześćdziesiątych, nastąpił renesans rakugo. Występy były nagrywane i pokazywane na antenie, a sami gawędziarze stawali się rozpoznawalnymi w całym kraju artystami. Wielu z nich zdecydowało się występować w telewizji jako prowadzący oraz udzielać się aktorsko w filmach i serialach.

Obecnie jest około siedmiuset profesjonalnych rakugoków zrzeszonych w trzech oficjalnych związkach (jeden w Osace i dwa w Tokio). Po wojnie świat rakugo zaczął otwierać się także i na kobiety, choć stanowią one promil wszystkich gawędziarzy.

Tym, co sprawiło, że rakugo stało się kulturowym dziedzictwem Japonii, to przede wszystkim twórczość pisarska. Gawędziarze na początku spisywali, a potem na żywo, w gronie im podobnych, przedstawiali swoje dzieła. Wielu japońskich naukowców uważa, że rakugo powinno się postrzegać bardziej przez pryzmat literacki niż teatralny.

„Te zacieki na ścianie, stylowe”.