A
agari
W kontekście rakugo, agaru oznacza „wejść [na scenę]”. Agari to muzyka, która przygrywa wejściu gawędziarza na scenę.
anisan
Starszy brat; gawędziarz o statusie futatsume. Futatsume są adresowani jako „taki-owaki” anisan przez gawędziarza o niższym statusie. Nawet shin’uchi mogą być nazywani anisan przez niższego rangą, w zależności od stopnia zażyłości i bliskości ich relacji.
C
chiiki yose
Regionalne przedstawienia rakugo robione przez jedną osobę bądź małą grupę ludzi, znacznie mniejszą niż by występowała regularnie w yose. Takie pokazy mogą odbywać się prawie wszędzie, przykładowo w domach kultury, pubach, restauracjach, prywatnie.
D
debayshi
Kolejne określenie dla agari. Jest to unikalna melodia towarzysząca wejściu gawędziarza na scenę. Każdy hanashika rangi futatsume i wyżej, ma skomponowaną własną melodię.
deshi
Uczeń, student, praktykujący.
doro
Bęben grający zazwyczaj, kiedy duch umarłego pojawia się w kaidanbanashi (opowieści o duchach).
E
enkin hō
Ta technika odnosi się do prawa „blisko i daleko”, rządzi kierunkiem spojrzenia i zmianą pozycji ciała, która daje wrażenie trójwymiarowości do opisu narracji.
enmoku
Tytuł historii rakugo; czasem określany też jako endai albo neta.
F
futatsume
Hanashika średniego stopnia, pomiędzy zenza a shin’uchi. Określenie wywodzi się z terminu yose na gawędziarza, który występuje w drugim akcie (futatsume) programu.
G
gakkō yose
Specjalne przedstawienia dla dzieci organizowane w szkołach albo przed południem w yose.
gakuya
Przebieralnia, zielona strefa, pokój za kulisami, gdzie aktorzy mogą przebrać się w kimono bądź inny strój; spotykają się i czekają na wejście na scenę niezależnie od statusu.
gakuya chō
Spis historii w kolejności przedstawiania na pokazie. Nazywany również neta chō.
geinin
Występujący artysta, artysta estradowy. Termin uznawany za obraźliwy, używany czasem do określenia hanashika.
H
ha
Szkoła, frakcja. W tokijskim rakugo, dwie główne ha to Yanagi i San’yū.
hamemono
Muzyka i efekty dźwiękowe włączone w historie Kamigata rakugo.
hamon
Oficjalne wyrzucenie z artystycznej szkoły/rodziny.
hanashi
Historia, historia rakugo. W XIX wieku, historie rakugo były powszechnie nazywane hanashi.
hanashika
Gawędziarz, opowiadacz hanashi, synonim do rakugoka. Określenie używane częściej w Kamigata rakugo.
haseki
Małe yose/jōseki.
hayashi
„Orkiestra” w yose, złożona zazwyczaj z shamisen, ōdaiko, bębnów shimedaiko, gongu i fletu.
hirō kōgyō
Debiutancki występ, zwany również hirome.
hizagawari
„Zmiana kolan”; występujący, który pojawia się tuż przed tori albo gwiazdą wieczoru w yose. W zasadzie jest to iromono. W Kamigata rakugo używa się też terminu motare.
hizakakushi
Mały, wolnostojący, pojedynczy drewniany panel, umieszczony przed kendai, używany, żeby zasłonić występującemu nogi. Tylko w Kamigata rakugo.
hondai
Główna historia opowiadana zaraz po makura.
hōru rakugo
Pokazy rakugo odbywające się w dużych audytoriach bądź teatrach. Gawędziarz ma wtedy więcej czasu i może opowiadać dłuższe historie. Rezygnuje się też często z iromono.
I
ichibandaiko
Dźwięk bębna informujący, że yose zostało otwarte.
ichimon
Rodzina artystyczna, np. Somemaru-ichimon.
ichimon-kai
Pokaz zorganizowany przez członków jednej rodziny.
iromono
Różnorodność pokazów w programie (innych niż rakugo). Wlicza się w to sztuczki magiczne, kuglarstwo, muzykę, dwuosobową komedię manzai, shamisen mandan (śpiewanie przy akompaniamencie mające wydźwięk komediowy), czy kamikiri – wycinanki z papieru.
J
jo-ha-kyū
Konstrukcja „wprowadzenie-rozwinięcie-szybkie zakończenie”, typowe dla japońskich sztuk performatywnych.
jōseki
Synonim yose, skrótowo także seki.
K
Kamigata
Osaka i otaczające ją tereny, włączając Kobe, Kioto, Nara.
Kamigata rakugo
Rakugo z Osaki, przedstawiane w dialekcie z Osaki.
kamikiri
Sztuka wycinania z papieru, gdzie artysta w rytm muzyki wycina obrazki z papieru, opowiadając przy tym zabawne anegdoty. Pokazy podczas przerw między historiami.
kamishimo (hō)
„Prawo góry i dołu”.
kaozuke
Układanie kolejności wystąpień. Podczas tego spotkania, członkowie profesjonalnych stowarzyszeń oraz właściciele yose decydują, którzy artyści wystąpią w nadchodzącym shibai.
kendai
Małe podium, używane czasami w Kamigata rakugo; nie używa się w stylu z Tokio.
kido
Dosłownie drewniane drzwi. Wyjście/wejście z yose używane przez widownię.
kimono
Rodzaj tradycyjnego, japońskiego ubioru, główny element stroju gawędziarza. W rakugo kolory kimona to zazwyczaj brązy, czernie i granaty. Ubiór jest odzwierciedleniem stylu, gustu, a czasem i osobowości hanashika.
kobanashi
Anegdota, żart, krótka historia.
kobyōshi
Dwa małe drewniane klocki umieszczone na kendai. Używa się ich do zaznaczenia zmiany scen, robienia dźwięków np. takich jak pukanie.
koten rakugo
Historie rakugo sprzed ery Meiji (1868-1912).
kōza
„Wysokie siedzenie”; podwyższenie, gdzie gawędziarz siedzi w seiza i opowiada historie.
kōza gaeshi
„Zmiana sceny”; przygotowanie sceny na wejście kolejnego gawędziarza, obrócenie poduszki, przerzucenie na mekuri karty z imieniem. Niektórym wysoko usytuowanym mistrzom przynosi się herbatę albo ciepłą wodę. W tokijskiej tradycji czynności te wykonuje zenza, a w Kamigata zazwyczaj kobieta nazywana ocha-ko – dziewczyna od herbaty, która zajmuje się wszystkim za kulisami.
kuitsuki
Artysta, który występuje zaraz po przerwie
kusuguri
„Łaskotki”; żarty w historii, gagi (gyagu).
kyaku
Bardziej formalnie (o)kyakusan albo okyakusama. Odnosi się do sponsorów i patronów danego hanshika.
M
ma
Przestrzeń pomiędzy dwoma punktami albo czasem pomiędzy rytmem, taktem. W rakugo termin używany do określenia tempa wypowiedzi, pauz, rytmu.
makura
Wstęp do historii. Hanashika wyczuwa wtedy publiczność, buduje zaufanie, jest to moment na bezpośredni kontakt z widzem, krótkie żarty, anegdoty, wyjaśnienie pewnych elementów w dalszej historii.
manzai
Dwuosobowy komiczny dialog, który ma swoje korzenie w Osace (i jest wciąż popularny w tamtych rejonach), który jest częścią iromono w tokijskim yose. Przeważnie opiera się na scenariuszu, ale często jest improwizowany. Zazwyczaj są dwie stereotypowe role: Mądry (tsukomi) i Głupi (boke).
mekuri
Dosłownie „przerzucić”; papierowy baner, na którym jest napisane imię występującego. Jest on przyczepiony do drewnianego stojaka.
minarai
„Ten, który uczy się patrząc”; początkujący uczeń, który uczy się patrząc i powtarzając.
mon
Artystyczna rodzina.
N
nakairi
Przerwa.
nakari mae
Nazywany również nakatori. Hanashika, który występuje tuż przed przerwą, opowiadający zazwyczaj dłuższą historię niż osoby przed nim.
neta
„Materiał”, numer, historia.
neta chō
Rejestr pokazów, historii i gawędziarzy, a także imiona osób grających na instrumentach, ocha-ko i opiekunów gakuya. Takie rejestry są trzymane jako dokument historyczny dla przyszłych pokoleń, żeby sprawdzić, czy dane historie nie są opowiadane zbyt często.
neta-oroshi
„Rozładowanie historii”; kreślenia tego używa się, kiedy hanashika opowiada po raz pierwszy nową historię, której się nauczył.
nibandaiko
Bęben grający tuż przed występem, dający znak widowni, żeby usiedli na miejsca.
ningen kokuho
„Żyjący Skarb Narodowy”; nieoficjalny termin używany względem osób, której umiejętności uważane są za „ważną, niematerialną część kultury”. Takie osoby otrzymują specjalne granty od rządu.
ninjōbanashi
Historie o głębokich, ludzkich emocjach, uczuciach i sentymentach. Ten gatunek jest popularniejszy w Tokio niż Osace.
nobori
Wysokie, poziome flagi/banery mające na sobie imię ulubionego hanashika; prezentowane głównie przez fanów albo fan kluby.
nyūmon
Oficjalne wejście do artystycznej rodziny, zostanie uczniem mistrza.
O
obi
Pas, którym zawiązuje się kimono.
ochi
Puenta, w szczególności odnosząca się do końcowej puenty, zwaną także sage. Technika używana zazwyczaj w szybki i nagły sposób, aby zawiązać żart, bądź całą historię. Hanashika Hayashiya Somemaru IV, podzielił ogólnie ochi na dwa rodzaje: taką puentę, która zostawia widza myślącego „Co?! Przecież to niedorzeczne!” oraz „Ochh… Teraz rozumiem.” W niektórych przypadkach historie w ogóle nie mają ochi.
ohako
Również wymawiane jako jūhachiban, co dosłownie oznacza „numer 18” i w świecie rakugo odnosi się do ulubionej i wyspecjalizowanej historii mistrza. Termin pierwotnie używany był (i jest do dzisiaj) do określenia 18 arcydzieł kabuki stworzonych przez linię Ichikawa Danjūrō.
ohayashi
Muzyka grająca podczas pokazów w yose.
ohayashi-san
Odnosi się głównie do kobiet, które grają na shamisen. Nazywane też geza-san, od pokoju, w którym grają.
odan
Określenie na patrona/sponsora hanashika.
okamisan
Żona gawędziarza.
okeiko
Indywidualna lekcja opowiadania historii prowadzona przez mistrza dla swojego ucznia.
otoshibanashi
Historie z puentą; dawna nazwa na rakugo.
R
Rakugo
Tradycyjny japoński teatr jednego aktora. Jest to określenie dość współczesne (ok. XIX wiek), przedtem używano terminu m.in. otoshibanashi (historie z puentą), karukuchi (lekkie opowieści).
rakugoka
Gawędziarz, hanashika.
Rakugo Kyōkai
Profesjonalna organizacja non-profit z Tokio, która zrzesza ponad 250 hanashika i ma na celu promowanie tej formy sztuki.
S
sage
Inny termin na ochi; puenta, zawiązuje żart albo całą historię. To może być słowo, zdanie, gest. Termin najczęściej używany przez hanashika.
seiza
Formalna japońska pozycja siedząco-klęcząca; standardowa pozycja dla gawędziarza.
sekitei
Inna nazwa na yose; oznacza również jego właściciela.
senjafude
Kawałek papieru z wydrukowanym imieniem. Gawędziarze często mają takie kawałki papieru ze swoim imieniem i dają fanom zamiast podpisywaniu autografów.
sensu
Wachlarz, jeden z dwóch rekwizytów do rakugo.
shamisen
Trzystrunowy instrument, często używany w teatrach kabuki, bunraku i rakugo.
shibaibanashi
„Opowieści teatralne”. Rodzaj historii rakugo, które są mocno zainspirowane teatrem kabuki. Historie te są często parodiami sztuk kabuki, przedrzeźnianiem aktorów z uwzględnieniem muzyki i spraw zakulisowych. Wymaga znacznej wiedzy o tym teatrze.
shibai
W świecie rakugo, dziesięciodniowa produkcja w yose. Są trzy shibai w miesiącu: pierwsze dziesięć dni to kamiseki, kolejne dziesięć nakaseki, ostatnie dziesięć shimoseki.
shikujuri
Termin używany przez gawędziarzy do określenia pomyłki, zepsucia historii itp.
shinsen rakugo
Nowo napisane historie rakugo, stworzone głównie po erze Meiji (1868-1912).
shimedaiko
Bęben w orkiestrze w yose.
shin’uchi
Mistrz rakugo, najwyższy stopień. Gawędziarz z tą rangą może brać na nauki uczniów.
shisho
Nauczyciel, mistrz. W rakugo uczniowie gawędziarza o stopniu shin’uchi nazywają go swoim mistrzem, nauczycielem; zwrot szacunkowy.
shūgyō
Jest to początkowy, dwuletni okres treningowy.
shunin
Osoba występująca ostatnia, gwiazda wieczoru, zwana też tori.
T
tabibanashi
Historie rakugo o podróży.
tenguren
Dosłownie „długonosy gang goblinów”; odnosi się do zgromadzenia gawędziarzy amatorów.
tenugui
Chusteczka, ściereczka, jeden z rekwizytów do rakugo. Najczęściej tenugui mają autorsko wydrukowane na nich imię gawędziarza i nazwę rodziny artystycznej, z której pochodzi.
tori
Bądź toriseki, to finałowy moment pokazu, gdzie występuje gwiazda wieczoru. Większość widzów chodzi na pokazy tylko dla mistrzów, więc dzięki temu, że występują jako ostatni, jest pewność, że zostaną oni do końca.
W
wari
Gaża, którą dostaje występujący w yose. Wielkość zależy od sprzedanych biletów i rangi, którą posiada gawędziarz.
Y
yama
Dosłownie góra, wzgórze. Szczyty, kluczowe momenty w historii.
yokyō
Praca na uboczu, którą podejmują gawędziarze, żeby dorobić. Są to prace związane z mówieniem, konferansjerką, przemowami na ślubach itp.
yosebayashi (o)hayashi
muzyka grana w yose. Instrumenty, które są niezbędne to shamisen i bębny (shimedaiko i ōdaiko).
yose
Mały budynek teatralny, w którym odbywają się występy rakugo jak i innych pomniejszych sztuk scenicznych.
yukata
Cienkie, bawełniane tanie kimono, ubierane w okresie letnim.
Z
zabuton
Duża, kwadratowa poduszka, na której siadają gawędziarze.
zenza
Dosłownie „pierwsze siedzenie”; odnosi się do gawędziarza najniższego stopniem.
Kobito Rakugo 
Dodaj komentarz